Việc Thủ tướng Chính phủ chính thức ban hành các quyết định phê duyệtđiều chỉnh Quy hoạch 6 vùng kinh tế - xã hội thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 định hình rõ nét các cực tăng trưởng, hành lang kinh tế và định hướng ngành nghề mũi nhọn cho từng địa bàn. 

Số liệu cho thấy Đông Nam Bộ chiếm 31,1% GRDP cả nước và Đồng bằng sông Hồng chiếm 30,2%, nhưng diện tích hai vùng này lần lượt chỉ chiếm 8,5% và 7,2% diện tích quốc gia. Do đó, khi đánh giá tiềm năng khu công nghiệp, cần tách biệt sức mạnh thị trường khỏi bài toán mở rộng quỹ đất. 

Ngược lại, các vùng có diện tích lớn như Trung du và miền núi phía Bắc hay Tây Nguyên đòi hỏi các mô hình phát triển gắn liền với không gian, tài nguyên, cửa khẩu và năng lượng riêng biệt.

6 vùng kinh tế - xã hội trong không gian phát triển mới

Bức tranh tổng thể của nền kinh tế được tái cấu trúc thông qua các quyết định điều chỉnh quy hoạch vùng, gắn liền với mô hình không gian mở, linh hoạt và tối ưu hóa lợi thế so sánh của từng lãnh thổ.

Vùng Trung du và miền núi phía Bắc, theo Quyết định số 610/QĐ-TTg, hướng tới mục tiêu tăng trưởng GRDP đạt 8 - 9%/năm theo hướng xanh, bền vững và toàn diện. Trọng tâm quy hoạch là bảo vệ và khôi phục rừng đầu nguồn, phát triển kinh tế lâm nghiệp cùng hệ thống khoáng sản và an ninh nguồn nước. 

Định hướng công nghiệp tập trung vào chế biến chế tạo, năng lượng, nông nghiệp hữu cơ và kinh tế cửa khẩu gắn với vành đai động lực Bắc Giang - Thái Nguyên - Phú Thọ, đồng thời kết nối hiệu quả với các hành lang giao thông huyết mạch.

Vùng Đồng bằng sông Hồng phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng GRDP từ 8 - 8,5%/năm với các ngành sản xuất và dịch vụ công nghệ cao. Không gian kinh tế lấy khoa học công nghệ, điện tử, phần mềm, trí tuệ nhân tạo và ô tô làm động lực chủ đạo để dẫn dắt chuyển đổi số. 

Hải Phòng và Quảng Ninh khẳng định vai trò trung tâm kinh tế biển, kết hợp cùng vành đai kinh tế Vịnh Bắc Bộ và hệ thống đô thị vệ tinh hiện đại nhằm giải quyết áp lực hạ tầng đô thị.

Bảng dữ liệu phát triển 6 vùng kinh tế xã hội theo Quy hoạch quốc gia

Vùng Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP đạt 7 - 7,5%/năm gắn liền với chiến lược kinh tế biển mạnh mẽ. Khu vực ven biển Thanh Hóa - Nghệ An - Hà Tĩnh được xây dựng thành trung tâm công nghiệp lọc hóa dầu, luyện kim và cơ khí chế tạo quốc gia.

Hạ tầng được ưu tiên phát triển theo trục Bắc - Nam và các hành lang Đông - Tây để kết nối thông suốt với các cảng biển và cửa khẩu quốc tế.

Vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, theo Quyết định số 614/QĐ-TTg, đặt trọng tâm phát triển mạnh mẽ liên kết biển, cao nguyên và biên giới, hình thành không gian phát triển cho công nghiệp chế biến, chế tạo, năng lượng, logistics và nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. 

Trong khi đó, vùng Tây Nguyên duy trì tốc độ tăng trưởng GRDP khoảng 7 - 7,5%/năm trên cơ sở bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng, an ninh nguồn nước và phát triển công nghiệp chế biến nông lâm sản, năng lượng tái tạo gắn với khai thác bô-xit.

Vùng Đông Nam Bộ, theo Quyết định số 615/QĐ-TTg, phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng GRDP khoảng 8 - 8,5%/năm, giữ vững vai trò vùng kinh tế năng động hàng đầu quốc gia và vượt qua ngưỡng thu nhập cao. 

Định hướng tập trung phát triển các khu công nghiệp công nghệ cao, công nghệ số, logistics thông minh và trung tâm tài chính quốc tế cạnh tranh khu vực. Hành lang kinh tế Bắc - Nam kết hợp cùng vành đai 3, vành đai 4 và chuỗi đô thị Mộc Bài - TP. Hồ Chí Minh - Cái Mép tạo nên trục xương sống phát triển.

Vùng Đồng bằng sông Cửu Long, theo Quyết định số 616/QĐ-TTg, định hướng tăng trưởng GRDP đạt 6,5 - 7% để trở thành trung tâm kinh tế nông nghiệp hàng đầu khu vực và thế giới. 

Trọng tâm là sản xuất nông nghiệp quy mô lớn gắn với công nghiệp chế biến, năng lượng tái tạo và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu. Đoạn Cần Thơ - Long An trên hành lang Bắc - Nam đóng vai trò là trục động lực thúc đẩy kinh tế đô thị và công nghiệp toàn vùng.

Quy mô kinh tế không đồng nghĩa quỹ đất rộng và dư địa mở rộng

Bảng 51 của Báo cáo tổng hợp cho thấy Đông Nam Bộ chiếm 31,1% GRDP cả nước, còn Đồng bằng sông Hồng chiếm 30,2%. Hai vùng này nắm giữ quy mô kinh tế áp đảo, tập trung hệ sinh thái đô thị, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và mạng lưới logistics lớn nhất quốc gia. 

Tuy nhiên, diện tích tự nhiên của hai vùng này lần lượt chỉ chiếm 8,5% và 7,2% diện tích toàn quốc. Sự chênh lệch lớn giữa tỷ trọng kinh tế và quỹ đất tạo ra áp lực cực kỳ lớn lên hạ tầng giao thông, chi phí thuê đất, sức ép môi trường và sự cạnh tranh nguồn lao động.

Quy hoạch quốc gia thành 6 vùng kinh tế - xã hội trong bối cảnh mới giúp tạo động lực phát triển bền vững. Ảnh: Tạp chí kinh tế môi trường

Vì vậy, khi nghiên cứu tiềm năng phát triển của các khu công nghiệp (KCN) hay cụm công nghiệp (CCN) tại đây, nhà đầu tư phải bóc tách rõ ràng giữa sức mạnh sẵn có của thị trường, độ sâu của chuỗi cung ứng với bài toán thực tế về khả năng mở rộng quỹ đất sạch và chi phí đầu tư hạ tầng ngày càng leo thang.

Ngược lại, bức tranh tại các vùng có diện tích lớn cho thấy dư địa không gian hoàn toàn khác biệt. Vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên chiếm tới 29,9% diện tích cả nước nhưng đóng góp 12,4% GRDP; trong khi vùng Trung du và miền núi phía Bắc chiếm 27,9% diện tích nhưng đóng góp 8,3% GRDP. 

Đây không phải là thước đo đánh giá sự kém phát triển, mà phản ánh thực tế rằng các vùng này sở hữu không gian phát triển rộng lớn, quỹ đất dồi dào nhưng lại chịu rào cản về địa hình, kết nối giao thông liên vùng và mật độ dân cư thưa thớt hơn. 

Do đó, định hướng quy hoạch buộc phải thiết kế các mô hình tăng trưởng thích ứng, gắn chặt với lợi thế tài nguyên đất lâm nghiệp, năng lượng tái tạo, kinh tế cửa khẩu biên mậu, hệ thống cảng nước sâu ven biển và các vùng nguyên liệu chuyên canh thay vì áp dụng dập khuôn mô hình công nghiệp thâm dụng lao động hay KCN đô thị dịch vụ như hai vùng đầu tàu kinh tế.

Xem thêm: Cách đọc vị trí KCN, CCN trong không gian công nghiệp mới trong Quy hoạch tổng thể quốc gia