Nhật Bản lập vị trí cấp cao để đưa công nghệ nội địa ra thế giới

Chính phủ Nhật Bản đang lên kế hoạch thành lập một vị trí quan chức cấp vụ trưởng chuyên điều phối chính sách tiêu chuẩn hóa công nghệ, dự kiến được đưa vào kế hoạch tổ chức và nhân sự tài khóa 2027.

Quan chức mới ở cấp vụ trưởng sẽ điều phối chính sách giữa các bộ, ngành, đồng thời kết nối khu vực công, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu. Mục tiêu là hình thành một chiến lược thống nhất, hỗ trợ toàn bộ quá trình từ nghiên cứu, phát triển công nghệ đến tiêu chuẩn hóa và mở rộng ra thị trường nước ngoài.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi (nguồn: asia.nikkei.com)

Động thái này nằm trong chiến lược tăng trưởng mới của chính phủ Thủ tướng Sanae Takaichi. Nhật Bản đặt mục tiêu huy động hơn 370.000 tỷ yên (khoảng 2.300 tỷ USD) vốn đầu tư công và tư nhân cho 17 lĩnh vực chiến lược, trong đó có AI, bán dẫn, điện toán lượng tử, năng lượng, môi trường, giao thông, nông nghiệp, kinh tế sinh học và công nghệ thông tin - truyền thông.

Trước đây, chính sách tiêu chuẩn hóa của Nhật Bản được phân bổ cho nhiều bộ, ngành, dẫn đến tình trạng phân tán thông tin và thiếu một đầu mối đủ mạnh để điều phối. Vị trí mới được kỳ vọng khắc phục điểm yếu này, giúp Tokyo chủ động hơn trong việc xây dựng đề xuất, đàm phán và vận động tại các tổ chức tiêu chuẩn quốc tế.

Nhật Bản cũng đã bắt đầu tăng cường cơ chế phối hợp công - tư. Tháng 1/2026, Nhật Bản đã thành lập một diễn đàn cấp cao với sự tham gia của Liên đoàn các tổ chức kinh tế Nhật Bản (Keidanren), Hiệp hội Tiêu chuẩn Nhật Bản, các trường đại học và cơ quan chính phủ. Diễn đàn có nhiệm vụ thu thập, phân tích thông tin từ các tổ chức hoạt động ở nước ngoài và phối hợp thúc đẩy việc hình thành các quy tắc quốc tế.

Xem thêm: Heineken rót thêm 500 triệu USD tham vọng đưa Việt Nam thành “cứ điểm bia” lớn nhất châu Á

Năm 2014, đề xuất của Nhật Bản đã trở thành cơ sở cho tiêu chuẩn quốc tế về an toàn robot sử dụng trong chăm sóc điều dưỡng và hỗ trợ sinh hoạt. Kinh nghiệm của Nhật Bản cũng được phản ánh trong các tiêu chuẩn liên quan đến công nghệ tiết kiệm năng lượng và lái xe tự động.

AI, bán dẫn và cuộc đua định hình tiêu chuẩn công nghệ toàn cầu

Việc Nhật Bản nâng tiêu chuẩn hóa lên thành một phần của chiến lược công nghiệp diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ giữa các nền kinh tế lớn ngày càng quyết liệt. Cuộc cạnh tranh hiện nay không chỉ xoay quanh năng lực nghiên cứu, sản xuất hay đầu tư, mà còn mở rộng sang khả năng xây dựng và chi phối các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế.

Mỹ đang có lợi thế lớn trong quá trình xây dựng các thông số kỹ thuật và tiêu chuẩn an toàn nhờ sự tham gia của các tập đoàn công nghệ hàng đầu. Trung Quốc thúc đẩy tiêu chuẩn hóa như một công cụ trong chiến lược công nghiệp quốc gia. Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) kết hợp phát triển công nghệ với hệ thống quy định, nổi bật là Đạo luật AI (AI Act). 

Nhà máy sản xuất chip Renesas Electronics, Nhật Bản (nguồn: bnews.vn)

Trong bối cảnh đó, Nhật Bản được đánh giá đang chậm hơn một số nền kinh tế lớn trong những lĩnh vực công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI) và chất bán dẫn. Điều này khiến vấn đề tiêu chuẩn hóa trở nên đặc biệt quan trọng, bởi cạnh tranh về tiêu chuẩn ngày càng gắn chặt với an ninh kinh tế, chính sách công nghiệp và khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng toàn cầu.

AI và bán dẫn là hai lĩnh vực mang tính nền tảng, có ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất công nghiệp, robot, ô tô, trung tâm dữ liệu, năng lượng và nhiều ngành công nghệ khác. Việc làm chủ công nghệ nhưng không tham gia được vào quá trình thiết lập tiêu chuẩn có thể khiến doanh nghiệp Nhật gặp bất lợi khi cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Vì vậy, Tokyo đang hướng tới cách tiếp cận kết hợp giữa đầu tư - nghiên cứu - tiêu chuẩn hóa - thương mại hóa. Thay vì chờ công nghệ phát triển rồi mới tìm kiếm thị trường, Nhật Bản muốn đưa yếu tố tiêu chuẩn hóa vào sớm hơn, đồng thời huy động doanh nghiệp và các viện nghiên cứu tham gia quá trình xây dựng quy tắc quốc tế.

Chiến lược này đồng thời phục vụ mục tiêu tăng cường chuỗi cung ứng và bảo đảm an ninh kinh tế của Nhật Bản. Khi cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, việc làm chủ công nghệ cốt lõi và giữ vững vai trò trong chuỗi cung ứng toàn cầu trở thành yếu tố then chốt quyết định sức cạnh tranh của nền kinh tế. 

Xem thêm: TP.HCM đề xuất mở rộng mua bán điện trực tiếp, doanh nghiệp khu công nghiệp hưởng lợi

Tuy nhiên, quy mô đầu tư lớn đòi hỏi Tokyo phải cân đối giữa thúc đẩy công nghệ, tăng trưởng và kiểm soát áp lực tài khóa.

Về dài hạn, thành công không chỉ nằm ở số vốn đầu tư hay công nghệ phát triển, mà còn ở khả năng thương mại hóa sản phẩm, đưa tiêu chuẩn Nhật Bản ra quốc tế và giữ vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Lược dịch từ Nikkei