Tận dụng dòng tiền cải thiện nhờ giá than phục hồi, nhiều doanh nghiệp khai khoáng lớn của Indonesia đang đẩy mạnh đầu tư vào vàng, lithium, niken, nhôm, năng lượng mặt trời và các công nghệ chuyển đổi than. Mục tiêu là hình thành thêm những động lực tăng trưởng mới, đồng thời giảm mức độ phụ thuộc vào than nhiệt trong bối cảnh thị trường ngày càng biến động.

Indonesia hiện là quốc gia xuất khẩu than nhiệt lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, những năm gần đây, các doanh nghiệp khai thác than tại nước này chịu sức ép ngày càng lớn từ các tổ chức cho vay và nhà đầu tư trong việc cắt giảm phát thải carbon và mở rộng hoạt động sang các lĩnh vực khác.

Không chỉ chịu tác động từ xu hướng chuyển dịch năng lượng, ngành khai khoáng Indonesia còn phải đối mặt với biến động của thị trường quốc tế và những thay đổi trong chính sách khai khoáng trong nước. Điều này khiến việc đa dạng hóa cơ cấu kinh doanh trở nên cấp thiết hơn.

Trong năm 2026, cuộc khủng hoảng năng lượng bắt nguồn từ xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đã giúp giá than phục hồi từ mức thấp nhất trong nhiều năm. Nhờ đó, nhiều doanh nghiệp khai khoáng Indonesia ghi nhận lợi nhuận tốt hơn trong nửa đầu năm, tạo thêm nguồn lực để đẩy nhanh các kế hoạch đầu tư ngoài lĩnh vực kinh doanh truyền thống.

Đáng chú ý, chính dòng tiền từ than đang trở thành nguồn lực để các doanh nghiệp từng bước xây dựng những trụ cột tăng trưởng mới và giảm phụ thuộc vào mặt hàng này trong dài hạn.

Dòng vốn từ than chảy sang những lĩnh vực mới

Alamtri Resources Indonesia, trước đây được biết đến với tên gọi Adaro Energy, là một nhà sản xuất than lớn hiện đang chuẩn bị xuất khẩu lô nhôm thỏi đầu tiên từ nhà máy luyện nhôm tại tỉnh Bắc Kalimantan (nguồn: Alamtri Resources Indonesia)

Một trong những hướng đi rõ nét nhất hiện nay là mở rộng sang các loại khoáng sản chiến lược và kim loại phục vụ quá trình điện hóa.

Bumi Resources, một trong những nhà sản xuất than lớn nhất Indonesia, đã hoàn tất thương vụ trị giá 1 nghìn tỷ rupiah, tương đương khoảng 57 triệu USD, để thâu tóm Loyal Metals - công ty khai thác đồng, vàng và lithium của Úc. Trước đó, doanh nghiệp này cũng đã mua lại các công ty khai thác vàng của Úc là Wolfram và Jubilee Metals.

Trong thông báo gửi Sở Giao dịch Chứng khoán Indonesia ngày 10/9, Bumi Resources đặt mục tiêu đến năm 2031, các mảng kinh doanh than không dùng cho nhiệt điện chiếm phần lớn lợi nhuận trước lãi vay, thuế, khấu hao và khấu trừ dần (EBITDA) của công ty. Hiện nay, than vẫn chiếm tỷ trọng áp đảo trong doanh thu của doanh nghiệp.

Song song với việc mở rộng sang kim loại, hai công ty con của Bumi là Arutmin Indonesia và Kaltim Prima Coal đang tham gia một “dự án chiến lược quốc gia” nhằm chuyển đổi than thành methanol tại tỉnh Đông Kalimantan.

Theo Bộ Năng lượng Indonesia, dự án có vai trò quan trọng trong việc giảm nhập khẩu methanol, hỗ trợ ngành hóa dầu trong nước và chương trình nhiên liệu sinh học B50 của chính phủ. Dự án đã chính thức khởi công ngày 31/8.

Indo Tambangraya Megah cũng đang từng bước mở rộng danh mục khoáng sản. Năm ngoái, doanh nghiệp này mua 9,62% cổ phần của công ty khai thác niken Adhi Kartiko Pratama với giá 15,8 triệu USD.

Chủ tịch Indo Tambangraya, ông Mulianto, cho biết công ty không chỉ dừng lại ở niken mà còn hướng tới các loại khoáng sản chiến lược khác phục vụ quá trình điện hóa. Bô-xít hiện là một trong những loại khoáng sản đang được doanh nghiệp cân nhắc.

Xem thêm: Nikkei: Việt Nam và tham vọng trung tâm tài chính quốc tế: Cơ hội từ những bài học quốc tế

Trong khi đó, Alamtri Resources Indonesia, trước đây là Adaro Energy, đang tiến sâu hơn vào lĩnh vực nhôm. Tháng 3, công ty thông báo đã bắt đầu thử nghiệm và vận hành một phần nhà máy luyện nhôm trị giá 2 tỷ USD tại Bắc Kalimantan.

Alamtri đặt mục tiêu đưa công suất sản xuất lên tối đa 500.000 tấn mỗi năm vào cuối năm nay, đồng thời đang chuẩn bị bến xuất hàng để thực hiện lô nhôm thỏi đầu tiên.

Dự án khai thác vàng của Indika Energy tại tỉnh Nam Sulawesi, Indonesia. Công ty đang đẩy mạnh đa dạng hóa sang lĩnh vực khai thác vàng trong bối cảnh nhu cầu và giá than ngày càng biến động mạnh (nguồn: Indika Energy)

Indika Energy lại lựa chọn vàng làm một hướng đi mới thông qua dự án Awak Mas tại tỉnh Nam Sulawesi. Dự án dự kiến bắt đầu sản xuất vào đầu năm 2027, với sản lượng ban đầu ít nhất 70.000 ounce mỗi năm.

Theo Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành Công ty Năng lượng Indika Energy, ông Azis Armand, giá than và vàng thường có chu kỳ biến động ngược chiều. Khi giá than giảm, giá vàng có thể tăng, qua đó giúp doanh nghiệp cân bằng cơ cấu lợi nhuận tốt hơn theo thời gian.

Bên cạnh khoáng sản và kim loại, năng lượng tái tạo cũng đang trở thành một phần trong chiến lược đa dạng hóa của một số doanh nghiệp than.

Công ty nhà nước Bukit Asam hiện vận hành các nhà máy điện mặt trời với tổng công suất 1,2 MW và có kế hoạch phát triển thêm 200 MW bằng cách tận dụng các khu vực khai thác cũ.

Trong vài năm qua, kế hoạch mở rộng điện mặt trời của công ty bị hạn chế bởi tình trạng dư thừa công suất tại công ty điện lực nhà nước Perusahaan Listrik Negara (PLN). Tuy nhiên, triển vọng này có thể thay đổi khi Tổng thống Prabowo Subianto thúc đẩy kế hoạch phát triển 100 GW điện mặt trời trong vài năm tới.

“Chúng tôi có kế hoạch tham gia các gói thầu cung ứng điện do PLN tổ chức để gia tăng công suất điện mặt trời của mình”, ông Turino Yulianto, Giám đốc phụ trách mảng hạ nguồn và đa dạng hóa sản phẩm tại Bukit Asam, cho biết.

Song song với điện mặt trời, Bukit Asam cũng đang xem xét chuyển đổi than thành các sản phẩm có giá trị cao hơn như methanol, dimethyl ether (một loại nhiên liệu thay thế), khí tự nhiên tổng hợp và kali humate (một loại phân bón hữu cơ).

Trước đây, một số công ty than của Indonesia từng triển khai các dự án chuyển đổi than, hay khí hóa than, nhằm đáp ứng chủ trương phát triển công nghiệp hạ nguồn ngành khai khoáng dưới thời cựu Tổng thống Joko Widodo. Tuy nhiên, nhiều dự án đã không thể triển khai do bị đánh giá là thiếu tính khả thi về kinh tế.

Hiện nay, giá dầu tăng mạnh do xung đột tại Trung Đông đang tạo thêm động lực để các kế hoạch chuyển đổi than được xem xét trở lại, trong đó Trung Quốc được kỳ vọng giữ vai trò dẫn dắt.

Dù quá trình đa dạng hóa đang diễn ra nhanh hơn, đóng góp từ các lĩnh vực ngoài than tại nhiều doanh nghiệp vẫn còn khá hạn chế. Tại Bukit Asam, doanh thu hiện nay đến từ các mảng kinh doanh than không dùng cho nhiệt điện là dưới 3%. Công ty đặt mục tiêu nâng tỷ lệ này lên 20% vào năm 2030.

Đa dạng hóa trở thành công cụ phòng ngừa rủi ro

Các công nhân đi bộ gần một chiếc tàu lai dắt đang kéo các sà lan chở than tại một cảng ở Palembang, tỉnh Nam Sumatra, Indonesia (nguồn: Nikkei)

Mặc dù giá than đã phục hồi trong năm nay, môi trường kinh doanh của ngành khai khoáng Indonesia vẫn tồn tại nhiều bất ổn.

Theo Chủ tịch Indo Tambangraya Mulianto, giá dầu và khí đốt tăng mạnh đã làm gia tăng chi phí vận chuyển và vận hành. Trong khi đó, hạn hán do hiện tượng El Nino đang làm giảm khoảng 40% năng lực vận chuyển tại một số địa điểm sản xuất của công ty, vốn phụ thuộc vào sông Mahakam ở Đông Kalimantan để vận chuyển hàng hóa.

Áp lực còn đến từ những thay đổi về chính sách trong nước. Trong năm 2026, Chính phủ Indonesia đã cắt giảm hạn ngạch sản xuất đối với các doanh nghiệp khai thác than và niken. Đồng thời, thành lập Danantara Sumberdaya Indonesia - cơ quan nhà nước chịu trách nhiệm giám sát và quản lý xuất khẩu than, dầu cọ và hợp kim sắt, nhằm tăng cường kiểm soát đối với các mặt hàng xuất khẩu chủ lực.

Theo chuyên gia kinh tế trưởng Josua Pardede của Permata Bank, việc cắt giảm sản lượng không chỉ tác động trực tiếp đến các doanh nghiệp khai khoáng mà còn ảnh hưởng tới toàn bộ hệ sinh thái liên quan, từ các nhà thầu đến các nhà cung cấp thiết bị hạng nặng.

Trong bối cảnh đó, đa dạng hóa không còn chỉ là phản ứng trước xu hướng khử carbon, mà đang trở thành một phần trong chiến lược quản trị rủi ro của các doanh nghiệp khai khoáng Indonesia.

Chuyên gia phân tích thị trường cấp cao Nafan Aji Gusta của Công ty chứng khoán Mirae Asset nhận định các khoản đầu tư vào công nghệ chuyển đổi than và các lĩnh vực kinh doanh than không dùng cho nhiệt điện có thể tạo ra động lực tăng trưởng mới cho doanh nghiệp khai khoáng Indonesia trong trung và dài hạn.

Tuy nhiên, theo ông, những lĩnh vực này khó có thể đóng góp đáng kể vào kết quả kinh doanh của các nhà sản xuất than trong vòng 3-5 năm tới.

Xem thêm: Việt Nam và Nga tăng cường hợp tác năng lượng trong bối cảnh Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm Moscow

Điều đó cho thấy quá trình đa dạng hóa hiện nay không đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp Indonesia sẽ nhanh chóng rời bỏ ngành than.

Thay vào đó, họ đang tận dụng dòng tiền từ lĩnh vực kinh doanh truyền thống để từng bước xây dựng những nguồn doanh thu mới, mở rộng cơ cấu hoạt động và giảm rủi ro khi thị trường than ngày càng biến động.

Lược dịch từ Nikkei​