Các doanh nghiệp châu Âu đang thúc đẩy một thỏa thuận thương mại EU-ASEAN. (nguồn: Nikkei)

Các doanh nghiệp châu Âu đang gia tăng lời kêu gọi Liên minh châu Âu (EU) tiến tới một hiệp định thương mại liên khu vực với ASEAN, sau bước tiến mới trong thỏa thuận với Philippines và trong bối cảnh Brussels muốn đa dạng hóa quan hệ thương mại, chính trị.

EU hiện tiếp tục mở rộng mạng lưới thỏa thuận thương mại tại Đông Nam Á. Khối này dự kiến hoàn tất hiệp định thương mại với Thái Lan vào cuối năm nay, trong khi vòng đàm phán thứ 10 đang diễn ra. EU đã có các thỏa thuận thương mại với Singapore, Indonesia và Việt Nam, đồng thời tiếp tục đàm phán với Malaysia.

Tuy nhiên, giới doanh nghiệp châu Âu cho rằng các thỏa thuận song phương chưa nên là điểm dừng. Thay vào đó, EU cần hướng tới một khuôn khổ thương mại với ASEAN như một khối thống nhất, qua đó mở rộng phạm vi hợp tác và tăng khả năng cạnh tranh trước ảnh hưởng lớn của Mỹ và Trung Quốc trong khu vực.

Ông Chris Humphrey, Giám đốc điều hành Hội đồng Doanh nghiệp EU-ASEAN, cho rằng các doanh nghiệp châu Âu được nhìn nhận là những nhà đầu tư đáng tin cậy tại Đông Nam Á, song đang phải cạnh tranh với nguồn lực chính trị và tài chính rất lớn từ Mỹ và Trung Quốc.

Theo ông Humphrey, các hiệp định song phương không nên là đích đến cuối cùng. Cộng đồng doanh nghiệp châu Âu từ lâu đã thúc đẩy một hiệp định thương mại liên khu vực, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng, y tế, kỹ thuật số và dịch vụ tài chính.

Xem thêm: Nắng nóng kỷ lục tại Đức mở cơ hội lớn cho các hãng điều hòa châu Á

Khảo sát do Hội đồng Doanh nghiệp EU-ASEAN thực hiện với 150 lãnh đạo doanh nghiệp châu Âu vào đầu tháng 9 cho thấy chỉ 18% cho rằng EU đã gắn kết đủ sâu với ASEAN. Ông Humphrey cũng nhận định các cuộc tiếp xúc cấp cao giữa hai bên vẫn còn hạn chế, dù thời gian gần đây đã có các chuyến thăm của Ủy viên Thương mại Maros Sefcovic và bà Kaja Kallas.

Khác biệt về tiêu chuẩn vẫn là trở ngại lớn

Tiến trình thương mại giữa EU và ASEAN trong nhiều năm qua gặp không ít trở ngại do khác biệt về quan điểm đối với nhân quyền, môi trường, lao động và an toàn thực phẩm.

Với Indonesia, vấn đề phá rừng từng là điểm nghẽn trong nhiều năm đàm phán trước khi hai bên đạt được một hiệp định đối tác kinh tế toàn diện. Tại Thái Lan, các cuộc đàm phán thương mại với EU bị đình trệ từ năm 2014 sau khi quân đội lên nắm quyền, trước khi được chính thức khởi động lại vào năm 2023.

Dù các nhà phân tích cho rằng hiện không còn trở ngại lớn ngăn cản hai bên tiến tới một thỏa thuận, các tiêu chuẩn lao động trong ngành đánh bắt cá ngừ và hải sản của Thái Lan vẫn là vấn đề được phía châu Âu quan tâm.

Ở cấp độ liên khu vực, EU và ASEAN từng khởi động đàm phán từ năm 2007 nhưng tạm dừng vào năm 2009. Một trong những nguyên nhân là những lo ngại từ phía EU liên quan đến tình hình chính trị tại Myanmar.

Bà Camille Nessel, giảng viên tại Đại học Tự do Brussels và KU Leuven, cho rằng ASEAN từ lâu đã là một ưu tiên của EU, ngay cả trước khi các tranh luận địa chính trị hiện nay trở nên gay gắt.

Trong khi đó, bà Joanne Lin, nghiên cứu viên cấp cao tại Viện ISEAS-Yusof Ishak, nhận định khác biệt về kỳ vọng là một trong những yếu tố khiến tiến trình hợp tác chưa đạt bước tiến lớn. Nếu EU muốn sử dụng thương mại để thúc đẩy cải cách về lao động, môi trường, phát triển bền vững, nhân quyền và pháp lý, ASEAN lại mong muốn Brussels có cách tiếp cận thực tế hơn.

Theo bà Lin, các quốc gia Đông Nam Á quan tâm nhiều đến những lĩnh vực hợp tác cụ thể như chuyển đổi xanh, kết nối năng lượng, thương mại kỹ thuật số, chuỗi cung ứng linh hoạt và cơ sở hạ tầng bền vững.

Bối cảnh quốc tế hiện nay cũng đang tạo thêm động lực để EU điều chỉnh cách tiếp cận. Cạnh tranh và căng thẳng địa chính trị gia tăng trong những năm gần đây, trong khi các nền kinh tế lớn của châu Âu đối mặt với nhiều sức ép tăng trưởng, quốc phòng và bất ổn chính trị.

Trong bối cảnh đó, các nhà phân tích cho rằng Brussels có thể ưu tiên hơn cho tính thực tiễn và tăng cường hợp tác với các đối tác bên ngoài khu vực.

Ở chiều ngược lại, cạnh tranh giữa các nền kinh tế ASEAN cũng góp phần thúc đẩy tiến trình hoàn tất các thỏa thuận thương mại riêng lẻ.

Bà Nessel cho rằng việc Việt Nam đạt được thỏa thuận với EU có ý nghĩa đáng kể đối với Indonesia và Philippines, do các quốc gia này cạnh tranh trong nhiều lĩnh vực tương đồng. Việc một nước có được khả năng tiếp cận thị trường ưu đãi có thể làm thay đổi tương quan cạnh tranh trong khu vực.

Thỏa thuận giữa EU và Philippines dự kiến xóa bỏ thuế quan đối với 94% hàng hóa giao thương, bao gồm nông sản, thực phẩm, máy móc và thiết bị. Thị trường mua sắm công của Philippines cũng lần đầu tiên được mở cửa cho doanh nghiệp nước ngoài.

Ông Sefcovic cho rằng thỏa thuận này tạo ra cơ hội cho doanh nghiệp ở nhiều quy mô khác nhau, đồng thời góp phần hình thành chuỗi cung ứng mạnh hơn và đa dạng hơn trong bối cảnh khả năng chống chịu đang trở thành một ưu tiên chiến lược.

Theo số liệu được công bố, EU là đối tác thương mại lớn thứ tư của Philippines trong năm ngoái, chiếm 8,3% tổng kim ngạch thương mại hàng hóa của nước này. Giá trị thương mại hàng hóa song phương đạt 17,6 tỷ euro, tương đương khoảng 19,9 tỷ USD.

Xem thêm: Việt Nam tăng cường hợp tác quốc phòng quốc tế tại triển lãm quân sự lớn nhất châu Âu

Các thỏa thuận thương mại với từng quốc gia ASEAN vì vậy có thể trở thành nền tảng cho một khuôn khổ rộng hơn trong tương lai. Một người phát ngôn của EU cho biết mạng lưới FTA song phương với các nước thành viên ASEAN có thể đóng vai trò như những bước đệm hướng tới một hiệp định thương mại tự do giữa hai khu vực, vốn vẫn được xem là mục tiêu dài hạn chung.